Investeren in creativiteit  
 


Onderstaande gegevens komen uit de congresmap van het op 1 juni 1999 op Nijenrode gehouden Nationaal Ideeëncongres 'Tijd voor ideeën' , georganiseerd door het ideeëncentrum, te vinden op www.ideeencentrum.nl 

dr. Jeff B.R. Gaspersz

Dr. Jeff Gaspersz is verbonden aan Universiteit Nijenrode als hoogleraar Management of Innovation & Creativity en als vice-voorzitter van van CHROME, het kenniscentrum van Nijenrode op het gebied van vraagstukken van HRM, kennismanagement en innovatie. Tevens is hij als directeur verbonden aan het KPMG Center for Innovation and Creativity. Hij verricht nationaal en internationaal training onderzoek en advisering op uiteenlopende gebieden zoals ideeënmanagement, management van employability en de toekomst van organisaties. Jeff Gaspersz publiceerde artikelen en boeken en is veelvuldig spreker op conferenties. Hij heeft een groot aantal leidinggevenden en organisaties geadviseerd over creativiteit en ideeënmanagernent.  

voordracht: 
Investeren in creativiteit


Waarom creatief?
Een organisatie die investeert in de creativiteit van medewerkers bouwt aan een uniek, moeilijk te imiteren competitief voordeel. Creativiteit biedt organisaties de mogelijkheid zich te kunnen blijven onderscheiden van concurrenten door telkens nieuwe wegen te ontdekken om toegevoegde te leveren aan klanten, medewerkers of andere stakeholders.

Creativiteit heeft voor sommigen een softe bijklank en wordt geassocieerd met knutselwerk, schilderen, plakken en knippen. Dat is echter een verkeerde aanname. Aan creatieve uitingen in muziek, schilderen of andere kunstvormen ligt dezelfde oorsprong ten grondslag als aan het ontdekken van onuitgesproken klantbehoeften, het vinden van nieuwe wegen voor kwaliteitsverhoging of het ontwikkelen van nieuwe vormen van dienstverlening. Vernieuwing begint immers altijd met een idee. De permanente opgave in organisaties is daarom om de ideeënkracht van werknemers te ontwikkelen, nieuwe ideeën serieus te nemen, ze te koesteren en de meest waardevolle snel tot actie te brengen. In sommige organisaties zijn wel tweehonderdvijftig nieuwe ideeën nodig om uiteindelijk, na selectie, één nieuw product op te leveren.

Creativiteit is echter geen issue dat speciale aandacht krijgt in organisaties. Hoewel bedrijven zich vaak wel bewust zijn van de noodzaak tot verbetering en innovatie, beseft men onvoldoende dat dit van topmanagement, chefs en medewerkers vraagt om buiten de vertrouwde kaders te denken en nieuwe ideeën, strategieën en invalshoeken te genereren. Zo men al spreekt over creativiteit in het bedrijf dan ziet men deze eigenschap veelal beperkt tot medewerkers in bedrijfsonderdelen als marketing, research & development of product design.

Dit betekent dat er nog veel onontdekt creatief potentieel is aan te boren. Potentieel, dat kansen op groei en succes voor de organisatie biedt. Veel bedrijven in de Verenigde Staten ontdekten dit al en daar steeg het aantal bedrijven dat investeerde in de creativiteit van het personeel door middel van trainingen in de afgelopen jaren van 16% naar 35% .

 
 

Management van creativiteit:
drie strategische opgaven in een zandloper

Bij het investeren in creativiteit zijn drie strategische opgaven te onderscheiden: het scheppen van een creatief klimaat, de stimulering van creatief denken door medewerkers en teams en het signaleren en evalueren van ideeën. Dit werken op drie fronten tegelijk kun je management van creativiteit noemen. Het is de metafoor van de zandloper die in dit geval niet het vloeien van de tijd, maar van de creativiteit weergeeft en waarbij het zand staat voor de ideeën die in een organisatie kunnen stromen.  

Creatief klimaat scheppen
Om het zand te kunnen bevatten zal de zandloper aan de bovenkant wijd genoeg moeten zijn. Metaforische gedacht wijst dit op het klimaat in de organisatie dat voldoende ruimte en stimulans moet bieden om met ideeën te komen. Het scheppen van een creatief klimaat is daarom de eerste strategische opgave voor organisaties die willen investeren in creativiteit.
Uit studies komt naar voren dat ondernemingen die creativiteit succesvol weten te bevorderen:
* individuele medewerkers openlijke waardering bieden voor het aandragen van waardevolle ideeën
* tolerant zijn voor afwijkende meningen en diversiteit in denken juist aanmoedigen
* tolerant zijn voor gemaakte fouten en de leerwaarde van fouten juist benadrukken. Dit brengt met zich mee dat werknemers risico's durven nemen.
werknemers tijd en financiële middelen bieden om de eigen ideeën zoveel mogelijk zelf uit te werken.
* veel nadruk leggen op verspreiden van informatie binnen het bedrijf. De achterliggende gedachte is dat kennis die in de ene afdeling geen waarde meer heeft, in andere afdelingen juist tot nieuwe ideeën kan leiden.
* topmanagers hebben die creativiteit aanmoedigen en die de uitwerking van kansrijke nieuwe ideeën ook maximaal ondersteunen.

Investeren in creativiteit betekent dus aandacht schenken aan elk van deze afzonderlijke elementen om daarmee een omgeving te scheppen waar werknemers zich voortdurend uitgedaagd voelen om met nieuwe voorstellen voor verbetering of vernieuwing te komen.

 

 
   
 

Stimulering creatief denken 

In het beeld van de zandloper kan het zand (de ideeën) echter alleen met voldoende snelheid stromen wanneer het smalle gedeelte niet te nauw is. Dit verwijst naar de tweede strategische uitdaging: het "oprekken" van de creatieve vermogens van alle medewerkers. De aanname is dat alle werknemers, onafhankelijk van hun hiërarchische positie of opleidingsachtergrond, aandrager kunnen zijn van nieuwe ideeën.

Creativiteit is echter geen vanzelfsprekendheid. Veel gemakkelijker is het om steeds weer de vertrouwde wijze van denken en handelen te kiezen. In sommige gevallen is echter de uitdaging groot om buiten de vertrouwde kaders naar oplossingen te zoeken, bijvoorbeeld wanneer teamprestaties omhoog moeten terwijl de werkdruk reeds overweldigend is. Wanneer klanten massaal naar de concurrent trekken terwijl de prijs of kwaliteit van de dienstverlening op korte termijn niet te veranderen is. Wanneer het noodzakelijke personeel niet te vinden is, maar belangrijke projecten binnenkort wel van start moeten gaan. In zulke crisissituaties komt het erop aan de ingesleten denkpatronen te verlaten en nieuwe, onorthodoxe, oplossingen te verkennen.  

Daarnaast kan creatief denken ook in reguliere situaties ondersteuning geven. Alvorens keuzes te maken voor een bepaalde handelwijze (convergent denken), dwingt men zichzelf eerst meerdere ideeën over andere mogelijkheden te ontdekken (divergent denken).
Concrete trainingsactiviteiten die het vermogen tot divergent denken stimuleren, richten zich op:

* Technieken die uitnodigen tot het zien van meerdere invalshoeken op een probleem of het zien van relaties tussen problemen. Zij kunnen leiden tot nieuwe combinaties op grond van bekende informatie. Een voorbeeld is het door Tony Buzan ontwikkelde mindmapping waarbij men het probleem centraal op een blad neerschrijft en de mogelijke oplossingen en suboplossingen als vertakking en zijvertakkingen eromheen tekent. Het nodigt uit tot het leggen van relaties tussen (zij)takken en dus tot het combineren van oplossingsrichtingen.

* Technieken die uitnodigen tot het zien (visualiseren) van overeenkomsten met andere verschijnselen of problemen. Een voorbeeld is de techniek waarbij men zoekt naar metaforen of associaties om het probleem of de situatie te beschrijven. (Onze afdeling is als team in de topsport. Een paar keer slecht scoren en je zit op de reservebank) Van daaruit is, gebruik makend van de metafoor, ook de wenselijke situatie te beschrijven. (zij die slecht scoren hebben juist de teamcoach hard nodig).

* Technieken die dwingen tot het nemen van denkstappen in andere richtingen dan de vertrouwde paden. Dit heeft Edward de Bono lateraal (of zijwaarts) denken genoemd. Een bekende techniek van De Bono is het vergaderen met 6 hoeden die staan voor verschillende denkrichtingen (zoeken naar feiten, positieve kanten zien, zoeken naar alternatieven etc.). Wanneer alle deelnemers met elkaar steeds dezelfde hoed opzetten en zo alle hoeden afgaan, is het resultaat dat het team systematisch alle denkrichtingen verkent.

* Technieken die uitgaan van het het principe dat het zien en horen van ideeën leidt tot nieuwe ideeën. Een bekend voorbeeld is brainstorming waarbij deelnemers, zonder vrees voor het oordeel van anderen, elk idee dat in hen opkomt uiten. Een minder bekende, maar krachtige, techniek is brainwriting waarbij iedere deelnemer op kaartjes een idee schrijft en dat doorschuift naar anderen in de groep en dus zelf ook weer ideeën op kaartjes ontvangt. Het zien van de ideeën van anderen op de kaartjes leidt tot nieuwe ideeën en binnen korte tijd ontstaat er lawine van kaartjes. Het volgende stadium is de rangschikking en evaluatie van ideeën.

Signaleren en evalueren van ideeën 
Ten slotte is er bij het management van creativiteit de opgave processen te ontwikkelen die nieuwe ideeën in de organisatie signaleren, registreren, evalueren en de meest waardevolle (snel) tot actie brengen. In de metafoor van de zandloper gedacht wijst het op de noodzaak van capaciteit onderaan de zandloper om het zand (de ideeën) te kunnen opvangen. Vele bedrijven plaatsen hiertoe een ideeënbus. Uit onderzoek blijkt dit voor 75% van de bedrijven met meer dan 500 werknemers het geval te zijn. Een ideeënbus is echter een gebrekkig middel voor organisaties die werkelijk de creativiteit willen stimuleren. Het is de primaire taak van managers om ideeën van werknemers te signaleren, hen daarvoor te waarderen en de betrokken werknemers op de hoogte te houden van de voortgang van de evaluatie van het idee. Dit is geen gemakkelijke taak. De hoge werkdruk en korte termijngerichtheid kan ertoe leiden dat nieuwe ideeën als lastig en soms zelfs als bedreigend worden ervaren. Dit gedrag kan alleen veranderen wanneer het topmanagement de noodzaak van nieuwe ideeën uitdraagt, managers zelf nieuwe ideeën vroegtijdig leren herkennen en evalueren. Voorts zal het management ook de faciliteiten moeten geven om ideeën verder uit te werken.